Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Με το «νι» και με το «σίγμα»"

Ιδιαίτερα γνωστή είναι η παροιμιώδης φράση «με το νι και με το σίγμα» που σημαίνει αυτολεξεί, με κάθε λεπτομέρεια.

Η φράση προέρχεται από το γεγονός ότι οι παλιότεροι τύποι λέξεων που είχαν το τελικό νι και σίγμα, θεωρούνταν οι πιο σωστοί και οι κομψότεροι.

Παλαιότερα, όταν τα παιδιά μάθαιναν τα υποκοριστικά, ο δάσκαλος τούς έλεγε ότι

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Του έψησε το ψάρι στα χείλη"

Όταν κάποιος υφίσταται ταλαιπωρία, για τον υπαίτιο αυτής, συχνά χρησιμοποιούμε τη φράση «του έχει ψήσει το ψάρι στα χείλη». Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η προέλευση της παροιμιώδους έκφρασης, που όπως φαίνεται είναι κυριολεκτική.

Στα χρόνια του Βυζαντίου, οι ημέρες νηστείας της Σαρακοστής εορτάζονταν με μεγάλη κατάνυξη. Το φαγητό των λαϊκών ήταν μαρουλόφυλλα βουτηγμένα στο ξίδι, μαυρομάτικα φασόλια, φρέσκα κουκιά και θαλασσινά.

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Τα μυαλά σου και μια λίρα και του μπογιατζή ο κόπανος"

Για τους ελαφρόμυαλους, ο λαός συνηθίζει να χρησιμοποιεί την έκφραση «τα μυαλά σου και μια λίρα και του μπογιατζή ο κόπανος». Διαβάστε την ιστορία που αναφέρει ο Τάκης Νατσούλης για να εξηγήσει πώς προήλθε η εν λόγω φράση:

Την εποχή της Τουρκοκρατίας υπήρχε στην Αθήνα ένας Αλβανός, που γύριζε στα διάφορα σπίτια των Χριστιανών και μάζευε τον καθιερωμένο κεφαλικό φόρο (το χαράτσι). Ονομαζόταν Κιουλάκ Βογιατζή. Ήταν περίπου δύο μέτρα ψηλός και το

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Του μπήκαν ψύλλοι στ' αφτιά"

Πολλές από τις εκφράσεις που χρησιμοποιούμε στην καθημερινότητά μας έχουν τις ρίζες τους στο Βυζάντιο. Μαι  από αυτές είναι και η έκφραση : Του μπήκαν ψύλλοι στ’ αφτιά ;

Του μπήκαν ψύλλοι στ’ αφτιά, μια έκφραση που σίγουρα έχουμε χρησιμοποιήσει όλοι κάποια στιγμή για να περιγράψουμε κάποιον που υποψιάστηκε κάτι… Γνωρίζουμε, όμως, πώς η φράση…ταξίδεψε από το Βυζάντιο μέχρι τις ημέρες μας;

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Μάλλιασε η γλώσσα μου"

Προέρχεται από μια τιμωρία της βυζαντινής εποχής. Όταν αναγκαζόμαστε να επαναλάβουμε κάτι πολλές φορές, λέμε πως «μάλλιασε η γλώσσα μου να το λέω αυτό». Σύμφωνα με τον Τάκη Νατσούλη, η φράση προέρχεται από τιμωρίες της βυζαντινής εποχής, που ήταν ανάλογες με το παράπτωμα.

Όταν π.χ. ένας έλεγε πολλά, δηλαδή έλεγε λόγια που δεν έπρεπε να ειπωθούν, τότε τον τιμωρούσαν με έναν τρομερό τρόπο: Του έδιναν ένα ειδικό χόρτο που ήταν υποχρεωμένος με το μάσημα να το κάνει πολτό μέσα στο στόμα του. Το χόρτο,

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Του έβαλε τα δυο πόδια σ' ένα παπούτσι"

Όλοι οι αυτοκράτορες του Βυζαντίου, διατηρούσαν στα παλάτια τους νάνους, για να τους διασκεδάζουν στα συμπόσιά τους. Οι «τζουτζέδες» αυτοί -όπως τους έλεγαν- ήταν σχεδόν παντοδύναμοι και μπορούσαν να καταδικάσουν σε θάνατο ή ν’ ανεβάσουν στα ψηλότερα αξιώματα, όποιον ήθελαν: Οι αυτοκράτορες τους είχαν φοβερή αδυναμία και ποτέ δεν τους χαλούσαν το χατίρι, σε καμιά περίπτωση. Τους είχαν, ακόμη, ως μυστικοσυμβούλους και κατάσκοπους. Μόνον όταν έπεφταν σε βαρύ παράπτωμα

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Δεν περνά η μπογιά της"

Η φράση «Δεν περνάει η μπογιά της, που σήμερα χρησιμοποιείται για γυναίκες, που δεν αρέσουν πια στους άντρες, λόγω ηλικίας, έχει τις ρίζες της στο Βυζάντιο. Οι γυναίκες, κατά τη βυζαντινή εποχή, περιποιούνταν πολύ τον εαυτό τους. Για να φαίνονται πιο όμορφες χρησιμοποιούσαν διάφορα καλλυντικά της εποχής, όπως φυτικές αλοιφές και χρώματα.

Ειδικά στην αγορά της Κωνσταντινούπολης υπήρχαν πολλά μαγαζιά, που πουλούσαν αυτά τα προϊόντα ομορφιάς. Οι Βυζαντινές συνήθιζαν να βγάζουν τα φρύδια

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Τα βρήκε μπαστούνια"

Όταν θέλουμε να πούμε ότι συναντήσαμε σοβαρά εμπόδια και δυσκολίες σε κάτι που επιχειρήσαμε να κάνουμε, λέμε πως «τα βρήκαμε μπαστούνια». Σύμφωνα με τον Τάκη Νατσούλη, η έκφραση δεν έχει σχέση με τα μπαστούνια στην τράπουλα, αλλά από ένα πραγματικό περιστατικό.

Εκατό χρόνια μετά το πάρσιμο του φρουρίου της Ακροκορίνθου από το Λέοντα το Σγουρό, οι Φράγκοι γιόρτασαν στην Κόρινθο με μεγάλη τελετή αυτή την επέτειο.

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Από μηχανής θεός"

Από μηχανής θεός (στα αρχαία ελληνικά «ἀπὸ μηχανῆς θεός» και στα λατινικά και στα αγγλικά «en:Deus ex machina») κυριολεκτικά σημαίνει «ο θεός από τη μηχανή» και είναι όρος που προέρχεται από την αρχαία ελληνική τραγωδία, εννοώντας την απρόσμενη παρέμβαση ενός παράγοντα (γεγονός, πρόσωπο ή αντικείμενο) που προσφέρει λύση σε μία δύσκολη κατάσταση.

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Έφαγε το ξύλο της χρονιάς"

Στον Μεσαίωνα οι περισσότεροι μαθητές προτιμούσαν να το σκάνε από τις τάξεις τους, παρά να πηγαίνουν στα μαθήματά τους. Οι δάσκαλοι, πάλι, ήταν σωστοί δεσμοφύλακες. Όταν κάποιος μαθητής δεν ήξερε να απαντήσει σε μια ερώτηση, τον έδεναν χειροπόδαρα και τον έκλειναν στο υπόγειο του σχολείου. Άλλοτε τον έγδυναν και και τον άφηναν για ώρες στην παγωνιά. Στην πρώτη σειρά ήταν το ξύλο. Με ειδικές βέργες ο δάσκαλος έπιανε το παιδί, του έβγαζε τα παπούτσια και το χτυπούσε στις πατούσες. 

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Του τα 'ψαλα από την καλή κι από την ανάποδη"

Το Σεπτέμβριο του 1155, σε ένα μοναστήρι της Κωνσταντινούπολης, συνέβησαν τέτοια έκτροπα, ώστε ο ίδιος ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Μανουήλ Κομνηνός διέταξε να τιμωρηθούν όλοι με τις πιο βαριές ποινές της σκληρής εκείνης εποχής. Πολλοί τυφλώθηκαν τότε, άλλοι εξορίστηκαν κι αυτοί που ρίχτηκαν στα φοβερά μπουντρούμια των φυλακών του Επταπυργίου, ήταν υποχρεωμένοι να προσεύχονται και να ψάλλουν, φωναχτά είκοσι ώρες το εικοσιτετράωρο.

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Κοράκιασα από τη δίψα"

Όταν ένας άνθρωπος βρίσκεται σε κατάσταση έντονης δίψας, τότε συχνά χρησιμοποιούμε τη φράση «κοράκιασε από τη δίψα».

Τι σημαίνει όμως και από πού προέρχεται η φράση αυτή;

Πρόκειται για μία φράση με μεγάλη πορεία ζωής, καθώς προέρχεται από τη μυθολογία της Αρχαίας Ελλάδας και προέρχεται από έναν κόρακα που άθελά του προξένησε μεγάλο κακό (και για αυτό και τιμωρήθηκε) από τον θεό Απόλλωνα.

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Κροκοδείλια δάκρυα"

Λίγο πολύ όλοι μας γνωρίζουμε ότι, όταν λέμε πως κάποιος χύνει κροκοδείλια δάκρυα, εννοούμε ότι υποκρίνεται, ψεύδεται, προσπαθεί  να κερδίσει ψεύτικες εντυπώσεις, για λόγους σκοπιμότητας και όχι εντιμότητας, και χρησιμοποιεί ως μέσο τα «δάκρυα», για να «ρίξει στάχτη στα μάτια των άλλων», να προκαλέσει στους άλλους τα επιθυμητά γι’ αυτόν αισθήματα. Πρόκειται, δηλαδή, για τεχνητή πρόκληση συναισθημάτων, που, επειδή δεν είναι αποτέλεσμα αυθορμητισμού και ειλικρινούς έκφρασης, συμβάλλουν στη δημιουργία ενός προσωπείου, μιας «κοινωνικής μάσκας».

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Για ψύλλου πήδημα"

Με τη φράση «για ψύλλου πήδημα» εννοούμε κάτι το ασήμαντο, δίχως ιδιαίτερο νόημα. Όσο για την προέλευσή της, ο Τάκης Νατσούλης αναφέρει μια ιστορία από την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία για να την εξηγήσει.

 

Από τον πρώτο αιώνα η επικοινωνία των Ρωμαίων με τον ασιατικό κόσμο, είχε σαν αποτέλεσμα την εισαγωγή πληθώρας γελοίων και εξευτελιστικών δεισιδαιμονιών, που κατέκλυσαν όλες τις επαρχίες της Ιταλίας. Εκείνοι που φοβόντουσαν το

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Έμεινε στα κρύα του λουτρού"

Η φράση σώζεται από τη βυζαντινή εποχή, όταν τα δημόσια λουτρά είχαν τρία διαδοχικά διαμερίσματα: το πρώτο, όπου οι λουόμενοι περίμεναν τη σειρά τους, το δεύτερο (που οι Ρωμαίοι ονόμαζαν «frigidarium» και οι Βυζαντινοί «κρύον») όπου έβγαζαν τα ρούχα τους και προετοιμάζονταν για το λουτρό και το τρίτο («στα θερμά») όπου λούζονταν.

Πολλές φορές όμως, ενώ οι επισκέπτες ήταν έτοιμοι να περάσουν από τα «κρύα»

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Κάποιος φούρνος γκρεμίστηκε"

 Όταν μας επισκέπτεται κάποιος που έχουμε να δούμε πολύ καιρό, λέμε πως «κάποιος φούρνος θα γκρεμίστηκε». Σύμφωνα με τον Τάκη Νατσούλη, η φράση προέρχεται από μια παλιότερη εποχή που τα σπίτια ενός χωριού μετριόντουσαν με τους φούρνους τους. Οι χωρικοί, δηλαδή, δεν έλεγαν ότι «το χωριό μου έχει τόσα σπίτια» αλλά «τόσους φούρνους», επειδή κάθε σπίτι είχε και το δικό του φούρνο, για να ψήνει το ψωμί του.

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Ακόμα δεν τον είδανε και Γιάννη τον βαφτίσανε"

Ο Τριπολιτσιώτης Αγγελάκης Νικηταράς, παράγγειλε κάποτε του Κολοκοτρώνη –που ήταν στενός του φίλος- να κατέβει στο χωριό για να βαφτίσει το μωρό του. Ο Νικηταράς του παράγγειλε ότι το παιδί επρόκειτο να το βγάλουν Γιάννη, αλλά για να τον τιμήσουν, αποφάσισαν να του δώσουν το όνομά του, δηλαδή, Θεόδωρο.

Ο θρυλικός Γέρος του Μωριά απάντησε τότε, πως ευχαρίστως θα πήγαινε μόλις θα «έκλεβε λίγο καιρό», γιατί τις μέρες εκείνες έδινε μάχες. Έτσι θα πέρασε

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Θα γίνω χαλί να με πατήσεις"

Όταν θέλουμε να δείξουμε την αμέριστη προθυμία μας να βοηθήσουμε κάποιον, συχνά χρησιμοποιούμε την έκφραση «θα γίνω χαλί να με πατήσεις». Σύμφωνα με τον Τάκη Νατσούλη, η φράση προέρχεται από τη Βυζαντινή Εποχή και τους «αυλοκόλακες».

Συγκεκριμένα, όπως αναφέρει ο Νατσούλης, την εποχή εκείνη υπήρχαν ειδικοί δάσκαλοι, που δίδασκαν την κολακεία σε ενδιαφερόμενους, που ήθελαν να πετύχουν κάποια θέση στα ανάκτορα. Αυτοί ονομάζονταν «αυλοκόλακες».

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Πίσω έχει η αχλάδα την ουρά"

Πίσω έχει η αχλάδα την ουρά: Για την αποτροπή συναγωγής εύκολων ή πρόωρων συμπερασμάτων, ως προειδοποίηση ότι στο τέλος θα φανούν τα άσχημα αποτελέσματα: άστον να χαίρεται….» (λεξικό Μπαμπινιώτη).

Η έκφραση «Πίσω έχει η αχλάδα την ουρά» προέρχεται από την εποχή των Ενετών, σύμφωνα με τον Τάκη Νατσούλη (Λεξικό της Λαϊκής Σοφίας). Όταν οι Ενετοί ήθελαν να μεταφέρουν το στρατό τους χρησιμοποιούσαν μεταγωγικά. Τα καράβια αυτά

Η ιστορία και η ρίζα μιας έκφρασης: "Φάτε μάτια ψάρια και κοιλιά περίδρομο"

Την λίμνη των Ιωαννίνων ανέκαθεν τη δούλευαν οι ψαράδες της περιοχής για τα νόστιμα ψάρια της (σήμερα τα πιο πολλά χρήματα τούς τα δίνουν οι βάτραχοι της λίμνης, γιατί τους εξάγουν στο εξωτερικό).

Στην εποχή όμως που κυβερνούσε τα Γιάννενα ο Αλή Πασάς, είχε μπει φόρος ένα γρόσι στην κάθε οκά τα ψάρια και τα χέλια που θα ψαρευόντουσαν μέσα στη λίμνη. Εκείνος που δε θα πλήρωνε, θα έχανε τα ψάρια του, που του τα έπαιρναν οι